Wereldwijd wonen: een buitengewone atmosfeer

Op regelmatige basis schrijft Bloem en Lemstra Architecten een artikel over een woning of een woonvorm. Soms dichtbij huis, soms ver weg, maar altijd gebaseerd op eigen bevindingen.

 

Vanzelfsprekende perfectie

We zijn dit keer in Berlijn en hebben een uitgebreid programma samengesteld waarmee we onze kennis over moderne woningbouw in deze stad verbreden. Na een dag gevuld met uiteenlopende architectuur wagen wij ons per fietst enkele kilometers buiten het stadscentrum opzoek naar het eindpunt van deze dag. Ten noordoosten van het centrum ligt, in een ruim opgezette woonwijk aan de Obersee, Villa Lemke, ontworpen door de beroemde Duits-Amerikaanse architect Ludwig Mies van der Rohe.

Mies van der Rohe (1886-1969) was door zijn heldere ontwerpen met strakke lijnen en het gebruik van staal, glas en beton zijn tijd ver voorruit. Hij was van grote invloed op de ontwikkeling van de architectuur van de twintigste eeuw. Haus Lemke (1933) was het laatste ontwerp van Mies van der Rohe, voordat hij in 1938 Duitsland verliet en naar Amerika emigreerde. Gezien het oeuvre van deze grote architect zijn onze verwachtingen hoog gespannen en we zijn erg benieuwd naar de villa die hij speciaal voor het echtpaar Lemke ontwikkelde.

We fietsen de Oberseestraße in het treffen een ingetogen uit roodbonte bakstenen opgetrokken woonhuis aan. Het vrijstaande huis voorzien van een plat dak, keert zich door zijn vorm en ligging op een subtiele manier van de weg. Ondanks het bescheiden formaat straalt het huis klasse en nuance uit. Via een smalle oprit betreden we de introverte villa door een grote glazen voordeur en komen in een andere wereld terecht! De zuidzijde van het huis opent zich naar de tuin en het aangrenzende water. De tegenstelling tussen privaat en openbaar, tussen open en gesloten, is overduidelijk maar op een bijzonder subtiele wijze vormgegeven.

Het L-vormige woonhuis blijkt te zijn gebaseerd op twee aan elkaar grenzende rechthoeken van ca. 7m bij 12m met in het knooppunt de entree. Binnengekomen ligt voor ons een helder door zonlicht verlichte eetkamer met aangrenzend de keuken en een aparte werkkamer aan de straatzijde. Vanuit de hal is er links, via de zitkamer door verdiepingshoge glazen deuren uitzicht op de meters diepe groene tuin. De deur naar de slaapkamer staat op een kier en toont een glimp van het park dat aan de Obersee grenst. De glaspartijen van de zit- en eetkamer bieden niet alleen uitzicht op de tuin maar creëren ook een buitenplaats die (optisch) bij het interieur lijkt te horen. ‘Buiten’ lijkt ‘binnen’ dankzij de transparante delen die in de sobere bakstenen gevel zijn opgenomen. De nieuwsgierigheid naar haar oorspronkelijke bewoners begint te groeien. Welk bevoorrecht echtpaar had de middelen een unieke villa door de beroemde Mies van der Rohe te laten ontwerpen?

Wat blijkt; op aanraden van enthousiaste kennissen kwam het doorsnee echtpaar Lemke tijdens hun zoektocht naar een geschikte architect bij de befaamde Mies van der Rohe terecht. Het kinderloze stel had een groot stuk grond grenzend aan de Obersee weten te bemachtigen waar zij een betaalbaar huis wilde laten bouwen. Met dit ontwerp gaf Mies van der Rohe gehoor aan hun wens naar ‘een huis dat op mooie dagen tot aan de tuin uitgebreid kon worden’.

Het huis heeft de volmaaktheid die we kennen van Mies Van der Rohe. De bakstenen gevels in combinatie met de slanke stalen kozijnen stralen eenvoud en perfectie uit. De doorzichten voelen natuurlijk ondanks dat ze volledig doordacht zijn. De ruimtes vloeien subtiel in elkaar over en de materialen voelen zowel modern als warm aan.

Des te vreemder was het te ontdekken dat de perfectie van dit woonhuis niet altijd zo vanzelfsprekend is geweest. Het echtpaar Lemke werd in 1945 op ruwe wijze door het Rode Leger uit hun huis verbannen en het pand werd in 1962 door de Stasi gebruikt. De weelderige groen tuin werd geasfalteerd en als parkeerplaats gebruikt. De onfeilbaarheid van deze bescheiden Berlijnse villa ging ten onder aan het neerbuigende Duitse regime. Na de Wende wordt de villa op de monumentenlijst gezet en dankzij een grondige renovatie in 2001 in oude staat hersteld. Sindsdien doet het woonhuis dienst als galerie. De buitengewone atmosfeer van dit woonhuis, zoals Mies van der Rohe die ooit bedoeld had, was weer terug:  kunst, natuur en architectuur komen samen in een ongecompliceerd maar toch vernuftig ontwerp.

Het verrast ons allermeest te ontdekken dat Mies van der Rohe ook voor de ‘gewone mens’  ontwierp en dat, ook in die tijd al, vernieuwende architectuur niet alleen voor de welgestelde burger was weggelegd. Onze hooggespannen verwachtingen zijn vervuld: Mies van de Rohe was in staat eenvoud en verfijning te combineren tot een krachtig ontwerp. Vol inspiratie stappen wij weer op onze fiets en beginnen aan de terugtocht naar het centrum van Berlijn.

Share